Zmienne i wskaźniki w badaniach – jak je określić? Przykłady
Jeżeli problem badawczy dotyczy różnic lub zależności między zjawiskami, trzeba określić, co dokładnie będzie analizowane i w jaki sposób zostanie rozpoznane lub zmierzone. W tym miejscu pojawiają się zmienne i wskaźniki.
Zmienne i wskaźniki – przykłady w tabeli
Zmienna określa to, co badamy, a wskaźnik – po jakich obserwowalnych danych rozpoznamy daną cechę. Poniższe przykłady mają charakter dydaktyczny; wskaźniki należy zawsze dopasować do definicji i celu konkretnego badania.
| Zmienna | Przykładowy wskaźnik | Możliwe pytanie lub pomiar |
|---|---|---|
| Częstotliwość aktywności fizycznej | Liczba dni aktywności w tygodniu | W ilu dniach ostatniego tygodnia podejmowano aktywność fizyczną? |
| Satysfakcja z nauki | Deklarowana ocena zadowolenia | Ocena satysfakcji na skali od 1 do 5, z opisanymi punktami |
| Zaangażowanie w naukę | Regularność wykonywania zadań | W ilu z pięciu ostatnich dni nauki wykonano zaplanowane zadania? |
| Korzystanie z platformy edukacyjnej | Liczba dni korzystania w tygodniu | W ilu dniach typowego tygodnia korzystasz z platformy? |
Dobór wskaźników jest częścią operacjonalizacji. Jeżeli potrzebujesz dopasować zmienne i pytania do własnego problemu badawczego, sprawdź konsultacje metodologii badań.
Czym jest zmienna?
Zmienna oznacza cechę lub właściwość, która może przyjmować różne wartości.
Proste przykłady:
- wiek;
- staż pracy;
- liczba godzin nauki w tygodniu;
- poziom deklarowanej satysfakcji;
- częstotliwość korzystania z określonej usługi.
Nie wszystkie zmienne muszą mieć postać liczby. Mogą również opisywać kategorie.
Zmienna niezależna i zależna
W uproszczonym modelu badawczym często wyróżnia się zmienną niezależną i zależną.
Zmienna niezależna jest traktowana jako czynnik, względem którego analizujemy zmiany lub różnice.
Zmienna zależna opisuje badany rezultat lub właściwość, którą zestawiamy ze zmienną niezależną.
Przykład:
Problem: Czy częstotliwość korzystania z platformy e-learningowej jest związana z deklarowaną oceną samodzielnej nauki?
Możemy analizować:
- częstotliwość korzystania z platformy e-learningowej;
- ocenę samodzielnej nauki.
To, w jaki sposób określimy ich rolę, powinno wynikać z modelu badania, problemów i przyjętych założeń.
Czym jest wskaźnik?
Niektórych zjawisk nie da się zaobserwować bezpośrednio.
Trzeba więc określić, po czym rozpoznamy ich występowanie lub poziom.
Wskaźnik jest obserwowalną informacją wykorzystywaną do opisania lub pomiaru określonego zjawiska.
Przykład:
Zmienna: korzystanie z platformy e-learningowej.
Możliwe wskaźniki:
- liczba dni w tygodniu, w których respondent korzysta z platformy;
- czas przeznaczany na pracę z platformą;
- częstotliwość wykorzystywania wybranych funkcji platformy.
Dobór wskaźnika zależy od tego, jak dokładnie zdefiniowano badaną zmienną.
Od problemu do pytania ankietowego
Przykład dydaktyczny:
Zagadnienie: korzystanie z platform e-learningowych podczas samodzielnej nauki.
ZMIENNA: częstotliwość korzystania z platformy e-learningowej.
WSKAŹNIK: liczba dni w tygodniu, w których respondent korzysta z platformy podczas samodzielnej nauki.
PYTANIE: W ilu dniach typowego tygodnia korzystasz z platformy e-learningowej podczas samodzielnej nauki?
To pokazuje, dlaczego pytań ankietowych nie należy tworzyć przed ustaleniem, czego chcemy się dowiedzieć.
Operacjonalizacja – co oznacza?
Operacjonalizacja polega na przełożeniu pojęcia teoretycznego na elementy, które można obserwować lub mierzyć w konkretnym badaniu.
Schemat może wyglądać tak:
pojęcie → zmienna → wskaźnik → sposób pomiaru → dane.
Im bardziej abstrakcyjne pojęcie, tym ważniejsze jest jasne określenie, co dokładnie będzie uznawane za jego przejaw.
Przykład z procesu uczenia się
Zagadnienie: samodzielna organizacja nauki studentów.
Możliwe elementy pomiaru mogą dotyczyć:
- częstotliwości planowania nauki;
- korzystania z harmonogramu;
- deklarowanej regularności nauki;
- sposobu organizowania materiałów.
Dobór wskaźników zależy od przyjętej definicji badanego pojęcia. Nie należy automatycznie traktować każdego z tych elementów jako zamiennego wskaźnika tego samego zjawiska.
Zmienne kontrolne i cechy badanych
W analizie mogą pojawić się również informacje takie jak:
- wiek;
- płeć;
- miejsce zamieszkania;
- wykształcenie;
- staż pracy.
Nie należy zbierać ich automatycznie.
Jeżeli dana cecha nie będzie wykorzystana do charakterystyki próby ani dalszej analizy, trzeba rozważyć, czy jej zbieranie jest potrzebne.
Najczęstsze błędy
- zmienna jest określona bardzo ogólnie;
- wskaźnik nie odpowiada definicji zmiennej;
- pytania ankietowe nie pozwalają zmierzyć zadeklarowanej zmiennej;
- kilka różnych pojęć traktowanych jest jako to samo zjawisko;
- zmienne zostają określone dopiero po zebraniu danych;
- metryczka zawiera wiele informacji, które nigdy nie są analizowane;
- na podstawie prostego związku między zmiennymi formułowane są wnioski przyczynowe.
Checklista
Sprawdź:
- Co dokładnie chcę zbadać?
- Jak definiuję dane pojęcie?
- Czy może ono przyjmować różne wartości?
- Po czym rozpoznam jego poziom lub występowanie?
- Czy moje pytania rzeczywiście dostarczą tych informacji?
- Czy sposób pomiaru odpowiada problemowi badawczemu?
- Czy wiem, jak później przeanalizuję otrzymane dane?
Zmienne i wskaźniki warto określić razem z pozostałymi elementami projektu badania. Pisaliśmy o tym w materiałach Metodologia badań w pracy dyplomowej – jak ją przygotować? oraz Problem badawczy – jak go sformułować? Przykłady.
Jeżeli w projekcie pojawiają się hipotezy albo kwestionariusz, kolejne kroki opisujemy w artykułach Hipotezy badawcze – jak je formułować? Przykłady oraz Jak przygotować ankietę do pracy magisterskiej lub licencjackiej?.